Geleidelijk voorsortering VWS op volledig publiek zorgdatastelsel

De afgelopen jaren ontstonden in de zorg verschillende afsprakenstelsels, elk met een eigen aandachtsveld en governance. Daaronder zijn o.a. AORTA, MedMij, Mitz, Nuts, Twiin etc.  Deze initiatieven hebben digitale gegevensuitwisseling vooruit geholpen, maar hebben ook geleid tot fragmentatie en overlappende initiatieven. Dat beschrijven Nictiz en de Vereniging van Zorgaanbieders Voor Zorgcommunicatie, LSP-verantwoordelijke, in een stuk dat zij op 18 maart 2026 publiceerden. Het heet: “Vertrouwen en samenhang. De governance van het landelijk afsprakenstelsel”. Elk stelsel kent namelijk eigen afspraken over vertrouwensaspecten zoals identificatie, authenticatie, versleuteling en logging. Al die verschillende afspraken remmen de vooruitgang. Daarom komen Nictiz/VZVZ met scenario’s over hoe de zorgcommunicatie in de nabije toekomst geregeld zou kunnen worden. In het stuk zie je overduidelijk de hand van het ministerie van VWS over hoe die zich dat in de nabije toekomst voorstelt. Men sorteert via diverse stappen voor op een allesbepalende rol voor de overheid.

Scenario’s

Het stuk(58 pagina’s) beschrijft de huidige situatie(scenario 0) en benoemt vier andere toekomstscenario’s waar men(lees: VWS) qua governance(organisatievorm en verantwoordelijkheden) naar toe wil. Het gaat dus om het transitiepad. De centrale plaats waar men vanuit gaat is het Twiin-afsprakenstelsel zorgaanbieders, leveranciers en partners de basis voor landelijke databeschikbaarheid leggen.

Scenario 0

Dit scenario beschrijft de huidige situatie:  privaat georganiseerd met informele borging van nationaal beleid en beperkte participatie. Die situatie is organisatorisch eenvoudig in stand te houden maar blijft kwetsbaar voor fragmentatie en wat betreft neutraliteit. Stelselregie ontbreekt en juridische borging is minimaal. De stuurgroep (Twiin-bestuur) fungeert als houder van het afsprakenstelsel, het programma (de Twiin-organisatie) als beheerder.

Scenario 1

Men omschrijft dit scenario als: Privaat met versterking van publieke sturing.

In dit scenario blijft Twiin onder private sturing staan via de bestaande programmastructuur. De stuurgroep Twiin (Twiin-bestuur) fungeert als houder terwijl het programma verantwoordelijk is voor het beheer. De stelselhouder (VWS) krijgt dan een formele rol in de stuurgroep. Deze variant versterkt volgens het rapport de legitimiteit en de aansluiting met beleid zonder direct in te grijpen in de private structuur. Eindgebruikers kunnen betrokken worden via al bestaande overlegtafels. Stelselregie blijft kwetsbaar door het ontbreken van juridische borging (grondslagen). Dit scenario is realistisch als tussenstap op weg naar een hybride vorm (publieke regie gecombineerd met private uitvoering).

Scenario 2

De omschrijving is: hybride met brede participatie. In dit scenario komt het landelijk afsprakenstelsel onder een semipublieke of private entiteit met mandaat van de stelselhouder. Het huidige programma Twiin wordt beëindigd. Participatie van veldpartijen wordt in dit scenario structureel georganiseerd. De governance wordt ingericht met duidelijke regie, maar laat ruimte voor brede betrokkenheid van verschillende typen stakeholders. Voor de komende drie a vier jaar ziet men dit scenario als het meest favoriete.

Scenario 3

Hiervan is de omschrijving: Publiek met sterke publieke sturing. Hierin heeft VWS duidelijk een allesbepalende rol . Twiin wordt in dit scenario volledig onder publieke regie geplaatst, met eenduidige landelijke aansturing als uitgangspunt. Deze variant maximaliseert juridische borging en stelselregie. Tegelijk bestaat het risico op afstand tot het veld, trage besluitvorming en een toename aan bestuurlijke complexiteit.

Scenario 4

Dit omschrijft men als: zelfsturend door het veld op basis van consent. Het landelijk afsprakenstelsel wordt ontwikkeld en beheerd door een brede vertegenwoordiging uit het veld, zonder formele hiërarchische regie. Uit alles in het stuk blijkt dat men dit scenario absoluut niet ziet zitten.

Voorlopig en definitief eindpunt

Uit het rapport blijkt dat men vanuit scenario 0, via scenario 1 toe wil naar scenario 2: een hybride publiek/privaat organisatiemodel.  Men denkt dat binnen drie a vier jaar te kunnen realiseren. Als je kijkt naar de diverse afbeeldingen zie je daar het scenario met een publieke(overheids)organisatie met sterke politieke sturing(scenario 3) als eindpunt toch wel duidelijk in beeld is. Bijv. in figuur 6.1. Stapsgewijs naar publieke sturing.  

Ook in de managementsamenvatting staat duidelijk op pagina 5:

“De voorgestelde inrichting heeft een tijdelijk karakter (drie tot vier jaar) en creëert stabiliteit voor de implementatie van prioritaire gegevensuitwisselingen onder de Wegiz, met ruimte om te groeien naar een structureel publiek model. “

Dan komt het moment dat voorzieningen als het LSP en toestemmingsvoorziening Mitz in overheidshanden komen.

Rol van ZN

Zorgverzekeraars Nederland(ZN) heeft samen met VWS een rol bij de financiering van onderdelen van het huidige zorgdatastelsel. ZN financiert bijv. volledig VZVZ, dus Mitz en het LSP.

In hoofdstuk 5.3 Invulling van stelselrollen valt in tabel 5.2  te zien dat in de scenario’s 0 en 1 VWS en ZN beiden als financier vermeld staan. Bij scenario 2 staat achter ZN al een vraagteken en bij scenario 3 ziet het rapport VWS als enige financier. Dus geen rol meer voor ZN.

De vraag is of ZN het acceptabel vindt dat haar rol op dat vlak uitgespeeld raakt. En ze niet meer financieel sturend kan optreden ten aanzien van structuren als LSP en Mitz waarmee ze nu veel in de melk te brokkelen heeft. Mogelijk roepen de gedachten, die in dit rapport vorm kregen, bij ZN een vlucht naar voren op. Dat ze binnen afzienbare tijd probeert een veel grotere greep te krijgen op de structuren die ze nu financiert: VZVZ, LSP en Mitz.

W.J. Jongejan, 27 maart 2026

Afbeelding van TRANG NGUYEN via Pixabay

Afkortingen

Aorta is de naam van de Nederlandse “zorginfrastructuur” waarover elektronische uitwisseling van patiëntgegevens mogelijk is. Via dit elektronische netwerk kunnen zorginstellingen en zorgverleners (artsen, apothekers en Huisartsenposten) informatie in elkaars systeem opvragen.

MedMij is de stichting die zorgt voor de Nederlandse standaard voor het veilig en betrouwbaar uitwisselen van gezondheidsgegevens tussen zorggebruikers en zorgverleners.

Mitz is de onlinetoestemmingsvoorziening voor zorgdataopvraag via het LSP door zorgverleners.

NUTS maakt dat softwareapplicaties in de zorg kunnen communiceren.

Twiin: Dit afsprakenstelsel is een set samenwerkingsafspraken voor het delen en beschikbaar maken van gezondheidsgegevens.