Opmerkelijke overeenkomsten PFAS- en HONOS-zaken

Recent zag ik op VRT Canvas de film Dark Waters. Die gaat om het schandaal met PFAS in de VS. In de film voert Robert Bilott, advocaat, jarenlang rechtszaken tegen het chemieconcern Dupont de Nemours, kortweg Dupont. Het betrof lozingen van giftig materiaal. Dat giftige materiaal ging om PFAS. Die afkorting is een verzamelnaam voor poly- en perfluoralkylstoffen (vaak afgekort als PFAS). PFAS werd o.a. gebruikt voor de productie van teflon dat op de markt gebracht werd als antiaanbaklaag in pannen. Bij de HONOS-rechtszaak gaat om het verplicht moeten aanleveren van antwoorden op zeer privacygevoelige HONOS-vragenlijsten bij 800.000 GGZ-cliënten in 2023 aan de Nederlandse Zorgautoriteit(NZa). Die verplichte aanlevering is toxisch voor de cliënt-zorgverlener-relatie, het medisch beroepsgeheim en de privacy van GGZ-cliënten. Er bestaan opvallende overeenkomsten tussen de PFAS-rechtszaken en de rechtszaak eerst bij rechtbank en nu bij het gerechtshof, aangespannen door de actiegroep Vertrouwen in de GGZ.

Gelijkenis

Dupont wist vanaf het begin dat de PFAS-achtige stoffen toxisch waren. Uitgebreid eigen onderzoek toonde dat aan. Men hield het geheim. En hield zich bij lozingen niet aan de eigen normen qua  “veilige” concentraties. Ook eigen personeel dat ziek werd door die stoffen hield men geheim. De NZa wist vanaf het begin(2014/2015) dat het gaan werken met antwoorden op HONOS-vragenlijsten uiterst gevoelig lag. Men hield het daarom allemaal publicitair klein met het verhaal dat het allemaal nog in ontwikkeling was. De bedoeling van de NZA was om met de HONOS-data het zorgprestatiemodel te ontwikkelen.  voortbordurend op het zorgclustermodel-onderzoek in het Verenigd Koninkrijk. Zulks met behulp van algoritmes. Maar net als Dupont van de slechte eigenschappen van PFAS op de hoogte was, wist de NZa mede door een veldtest dat het te ontwikkelen model niet al te best functioneerde. In het V.K. stopte men al eerder met het gebruik.

Steun verzamelen

Dupont had heel sluw dorpen en gemeenschappen rond de fabrieken mee betrokken in haar werkwijze. Veel inwoners waren in dienst bij Dupont en het bedrijf schonk met regelmaat geld aan die gemeenschappen voor openbare voorzieningen, als gemeenschapscentra, speelplaatsen etc. Daarmee “kocht”  men als het ware de steun van de bevolking. Die kwamen zo in de positie dat ze te maken kregen met het Stockholm-syndroom. Die wilden dan ook lange tijd geen kwaad horen over chemiereus Dupont.

De NZa deed eigenlijk hetzelfde. Die betrok vanaf het begin besturen van beroepsverenigingen van zorgverleners en ook de cliëntenvereniging Mind bij de ontwikkeling van het zorgprestatiemodel. Al die stakeholders zaten in een Adviescommissie Zorgvraagtypering.

Die besturen zaten zo dicht tegen de borst van de NZa dat ze klakkeloos meegingen in het NZa-narratief. Alleen Mind maakte zich vrij laat los. Ze waren als het ware gegijzeld door de NZa. Dat heet het Stockholm-syndroom.

Stockholmsyndroom

Dat syndroom is het psychologisch verschijnsel dat soms optreedt tijdens een gijzeling. Het verschijnsel houdt in dat de gegijzelde sympathie voor de gijzelnemer krijgt. De benaming komt van de Norrmalmstorg-overval op de Kreditbanken aan het Norrmalmstorg in Stockholm en de daaropvolgende gijzeling van 23 tot 28 augustus 1973. Aangenomen wordt dat het stockholmsyndroom tot ontwikkeling kan komen in een omstandigheid waar de gijzelnemer absolute controle over de gegijzelden kan uitoefenen en binnen die absolute controle voorziet in de basisbehoeften van het slachtoffer. Voor buitenstaanders is dit een paradoxale situatie, omdat het ook bij de gegijzelde bekend is dat hij zich slechts in een afhankelijke situatie bevindt t.g.v. de acties van de gijzelnemer. Ik beschreef het Stockholm-syndroom bij de ontwikkeling van het zorgprestatiemodel op 19 september 2022.

Rechtszaken

Bij de acties tegen chemiereus Dupont waren nogal wat rechtszaken nodig om het bedrijf te dwingen toe te geven wat ze aangericht hadden en compensatie te betalen en lozingen te staken. Bij de NZa had bezwaar maken geen succes. Er volgde eerst een kort geding om de gegevensverzameling te doen staken. Daarna volgde de bodemprocedure bij de rechtbank en dit jaar het hoger beroep.

Groot algemeen belang

De rechtszaken tegen Dupont gingen over een groot publiek belang. Het niet vervuild raken van niet alleen de directe omgeving van PFAS-fabrieken, maar ook de effecten overal in de samenleving . Want PFAS-achtige stoffen zijn vrijwel niet afbreekbaar. De zaak die tegen de NZa over de verplichte aanlevering en verwerking van HONOS-data heeft evenzeer een bijzonder groot algemeen belang. We zien gebeuren dat een aan de overheid gelieerde organisatie algoritmes ontwikkelt met uiterst gevoelige gegevens van een substantieel deel van de Nederlanders. Zo kan elk ministerie een zelfde constructie opzetten. Als men gevoelige gegevens van een substantiële groep Nederlanders wil verzamelen en verwerken om een algoritme te ontwikkelen kan dat ministerie straks in navolging van de NZa dat straffeloos doen. Bestrijding van die mogelijkheid vindt plaats door de bodemprocedure tegen de NZa.

Paaltjes verzetten

Als je denkt met de rechtszaken klaar te zijn kom je van een koude kermis thuis. Dupont kwam na de PFAS-zaken met een andere stof op de proppen, namelijk GenX. Maar, hoewel GenX ontworpen is om minder hardnekkig te zijn in de omgeving dan PFAS, kunnen de effecten even schadelijk of zelfs schadelijker zijn dan die van de chemische stof die het moest vervangen. Daar is nog te weinig informatie over. Ondertussen loost Chemours, de opvolger van Dupont in Dordrecht, Gen X in het oppervlaktewater.

De NZa zegt het zorgprestatiemodel niet te willen verlaten en zegt zich bezig te houden met de doorontwikkeling. Je ziet hier hetzelfde gebeuren als bij de PFAS. Terugkomen op de eigen schreden is blijkbaar heel moeilijk.

W.J. Jongejan,  4 februari 2026

Afbeelding W.J. Jongejan.