InlichtingenBureau ondanks governance-wijziging bestuurlijk gedrocht

Het InlichtingenBureau(IB) is een stichting, die in het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid(SZW) in 2001 operichtte, samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten(VNG). Doel was de rechtmatigheid van uitkeringen te onderzoeken. Het bureau vormt een gegevensknooppunt dat gemeenten ondersteunt in het sociaal domein door het verzamelen, koppelen en verrijken van persoonsgegevens (zoals financiële info, arbeid en bezit) om te controleren of inwoners recht hebben op een uitkering/of gegevens kloppen, met als doel efficiënte en correcte uitvoering van de taken. Het koppelen van data gebeurt o.a. aan de hand van het BurgerServiceNummer. Bij de Tweede Kamer ligt thans een zogenaamde voorhangbrief waarin enkele wijzigingen in de governance van dit bureau worden voorgesteld. Eén van de wijzigingen behelst ook de naam die men wil veranderen in Bureau Informatie Diensten Nederland(BIDN). Het gaat bij dit bureau niet om zomaar wat. Het inlichtingenbureau is namelijk een bestuurlijk gedrocht.

Bestuurlijk gedrocht

De overheid heeft het IB bewust opgezet als een stichting in de vorm van een wetspersoon met een wettelijke taak, niet als bestuursorgaan. Als stichting verwerkt het IB gegevens die gemeenten verschaffen en koppelt die met behulp van algoritmen aan databases van allerlei overheids-instanties. Die zo verrijkte data levert het IB weer terug aan gemeenten. Het IB zegt transparantie voor te staan, maar is dat allerminst het geval. Door de stichtingsvorm is het onmogelijk rechtstreeks een Woo-verzoek te doen om enig zicht te krijgen op het handelen van de stichting. Ook levert het door de stichtingsvorm geen enkel zicht op de inhoud van de algoritmes, dus hoe selecties plaats vinden. In 2021 waarschuwde Aleid Wolfsen, als voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens, n.a.v. de toeslagenaffaire voor wat het IB doet. Tevens valt het IB, ook al verricht het werk voor en namens gemeenten, door de stichtingsvorm niet onder het bestuursrecht.

Oordeel Wolfsen van AP

Het Inlichtingenbureau (IB) verwerkt gegevens (als een verwerkingsverantwoordelijke), maar functioneert technisch gezien als een ‘verwerker’ voor andere instanties (zoals gemeenten), wat niet strookt met de AVG. Wolfsen stelde voor het wettelijke kader rond het IB te wijzigen waardoor dit geen probleem meer zou zijn. Het lijkt erop dat nu pas die verandering, aangekondigd door de voorhangbrief aan de Kamer, gaat veranderen.

Statutenwijziging

Met de statutenwijziging, waarin ook de naamswijziging van het IB naar Bureau Informatiediensten Nederland (BIDN) is opgenomen, wordt dit advies uitgevoerd. De gekozen vorm komt volgens de minister van SZW, Mariëlle Pauw, het beste tegemoet aan de wens om de interbestuurlijke positie van het IB/BIDN te behouden en tegelijkertijd de invloed van de minister en de democratische controle te vergroten. Het bestuursmodel met een directeur wordt vervangen door een Raad van Toezicht van vijf leden en één directeur-bestuurder. De leden van de Raad van Toezicht benoemen SZW en VNG en ze zien toe op het functioneren van het IB/BIDN namens deze opdrachtgevers.

Naast de statutenwijziging deelt het IB de jaarstukken voortaan met de Tweede Kamer en informeert het de Tweede Kamer proactief, wanneer het IB/BIDN nieuwe wettelijke taken krijgt toebedeeld. Dit draagt bij aan de democratische controle, zegt de minister van SWZ, maar dat kan je gerust een gotspe noemen.

Nog meer gedrocht dan nu

In de statutenwijziging staat dat drie van de vijf leden van de Raad van Toezicht door het ministerie benoemd worden en twee door de VNG. Dat betekent dat op voorhand de stemmenverhouding richting centrale overheid gestuurd wordt. Daarnaast gaat nu een vereniging(VNG) toezicht houden op een stichting(VNG). Dat kan je niet bepaald democratisch noemen. Niets verandert aan de onmogelijkheid om rechtstreeks Woo verzoeken in te dienen bij IB/BIDN. Er blijft geen transparantie over gebruikte algoritmes en nog steeds valt het IB/BIDN buiten het bestuursrecht en kan zo onmogelijk via het bestuursrecht aangesproken worden.

De minister stelt in de voorhangbrief dat wat betreft de Wet open overheid (Woo) documenten van of over het IB/BIDN via bestuursorganen zoals SZW, andere departementen en gemeenten kunnen worden opgevraagd. Het IB/BIDN zou hier in de praktijk aan mee werken.

Openheid afhankelijk van ketenpartners

In die opstelling van de minister lees ik dat het van de medewerking van partners van het IB/BIDN afhangt of Woo-verzoeken gehonoreerd worden. En dat het antwoorden op Woo-verzoeken derhalve geen automatische verplichting voor het IB/BIDN is, omdat het geen bestuursorgaan is.

Halfbakken houding medebeoordelaars

De minister vroeg commentaar op de statutenwijziging aan de Toetsingscommissie Verzelfstandiging van het ministerie van Financiën en aan de Algemene Rekenkamer. In de voorhangbrief wordt duidelijk dat beide instanties moeite hebben met de manier van werken van het IB/BIDN. Beide instanties constateren wel dat de huidige stichtingsvorm nog niet volledig tegemoetkomt aan de wens tot meer democratische controle. Een in de adviezen genoemd alternatief is om de huidige stichtingsvorm los te laten en het IB/BIDN binnen het ministerie onder te brengen of er een agentschap van te maken. Maar uiteindelijk pakken beide instanties niet door en gaan ze akkoord met de voorgenomen statutenwijziging.

Profilering zonder duidelijke verantwoording

Wat het IB/BIDN doet is gewoon een vorm van profilering. Want door het aan elkaar koppelen van overheidsbestanden genereert het signaleringen(bijvoorbeeld het hebben van een uitkering en het een dure auto op eigen naam). Die signalen geeft het bureau weer door aan gemeente en andere overheidsorganen. Controle op fraude moet uiteraard kunnen plaatsvinden, maar niet op deze wijze waarbij het IB/BIDN als een verlengstuk van publieke instituties, echter zonder publiekrechtelijke verantwoordelijkheid zonder toetsing via het bestuursrecht en controle door het parlement.

Het parlement doet er verstandig aan het voorstel duidelijk af te wijzen en per motie te eisen dat het IB/BIDN een gewone publieksrechtelijke organisatie wordt.

Nu heerst er een georganiseerde onverantwoordelijkheid. Het is zo georganiseerd dat echte verantwoording uitblijft.

W.J. Jongejan 17 januari 2026

Image by Maham Sajid from Pixabay

Op 26 januari 2021 schreef ik al eerder over het InlichtingenBureau