Duister data-dashboard VEKTIS over ernstige psychiatrische aandoeningen

Onlangs maakt iemand mij attent op het sinds 4 augustus 2026 bestaan van een nieuw data-dashboard van Vektis. Dat is het data-warehouse van de gezamenlijke zorgverzekeraars. Zelf noemen ze zich flitsend in modern jargon  “Jouw business-intelligence in de zorg”. Toen startte Vektis met een nieuw overzicht. Het betreft het overzicht van verzekerden met ernstige psychiatrische aandoeningen(EPA). Het dashboard geeft naar Vektis’ zeggen inzicht in: het aantal en percentage mensen met EPA op landelijk, regionaal, gemeentelijk en wijkniveau. Plus het gemiddelde zorggebruik in euro’s van mensen met EPA, óók in vergelijking tot de totale populatie. Vektis schijft dat het dasboard nuttig kan zijn voor beleidsmakers en zorgverleners en ondersteunen bij het organiseren voor zorg voor EPA-patiënten/-cliënten.

Niets is minder waar. Het is de zoveelste poging van zorgverzekeraars om te pogen de zorguitgaven voor zeer kwetsbare EPA-groep te proberen te voorspellen. En dat na het mislukte zorgprestatiemodel van de Nederlandse Zorgautoriteit(NZa).

Hoe komt Vektis aan de data?

Vektis krijgt van alle zorgverzekeraars de dubbel gepseudonimiseerde gegevens van declaraties van zorgverlener met de DBC-codes van de soort ziekten. Men aggregeert die data en maakt daar overzichten van. Zo kan je bijv. regionale verschillen te zien krijgen in aantallen blindedarmoperaties of van specifieke ziekten. Nou zou je kunnen stellen, en dat denkt Vektis, dat de EPA-patiënten ook een categorie vormen om overzichten over te maken. Te meer daar er veel geld gemoeid is met de zorg voor die groep patiënten.

Eerst zou Vektis echter moeten nadenken over de wenselijkheid van een dergelijk gedetailleerd EPA-patiënten-overzicht. Zowel ten aanzien van die patiënten als ook de vraag wat een degelijk overzicht nu zegt.

Dat is kort gezegd: niets.

Moeilijk

Het probleem van de voorspelbaarheid van GGZ-zorguitgaven als geheel en per individuele cliënt speelt dus al lang. In een zeer verhelderend artikel in dat opzicht uit december 2022 van Follow The Money daar diep op in naar aanleiding van de wachtlijstproblematiek. In het artikel staat het volgende:

“ In de ggz is het ingewikkelder”, weet Aartjan Beekman. Als hoogleraar psychiatrie (Amsterdam UMC) en voormalig bestuurder van Amsterdamse zorginstelling GGZ InGeest richt hij zich al jaren op de risicoverevening. De kern van het probleem is volgens hem dat een kleine groep zware ggz-patiënten extreem veel kosten maakt. Nog geen procent van alle verzekerden in Nederland is verantwoordelijk voor 66 procent van de ggz-kosten. ‘Een extreem scheve verhouding,’ concludeert Beekman. ‘Hier geldt een statistische wet: als iets weinig voorkomt, is voorspellen moeilijk.’ Daarbij zijn ggz-kosten zelden stabiel. Op basis van iemands zorggeschiedenis is het moeilijk te voorspellen wat de toekomst in petto heeft.‘Als een patiënt met schizofrenie psychotisch wordt, exploderen de kosten’”

Moeilijk, moeilijk

De zorgkosten aan ingewikkelde EPA-patiënten kunnen in de vele duizenden euro’s lopen. Illustratief daarbij is een casus die in de Telegraaf op 3 juni 2026 stond. Zorgverzekeraar CZ moest 200.000 euro betalen van een behandeling van een vrouw die in totaal 480.000 euro gekost had. Er kunnen bij individuen opeens hele grote financiële lasten opdoemen waarbij dat op voorhand niet te voorspellen is. Zie het betoog van prof. AartJan Beekman. Het grote probleem dat niet te voorspellen bij welke cliënt en bij welk type cliënt hoge kosten gemaakt worden. Ook in Vrij Nederland schreef Tom Grosveld er op 11 juli 2024 een behartenswaardig artikel over.

Te zien in het dashboard

In de overzichten die je kunt maken met het EPA-dashboard zie je dat ook terug. Ik neem als voorbeeld een overzicht van de Amsterdamse wijk Willemspark. In de afbeelding hierboven zie je dat er in 2024 20 EPA-patiënten in dat stadsdeel zijn. Dat was onveranderd sinds 2023. Als je naar de het totaal aantal EPA-mensen t.ov. de totale populatie kijkt, is dat nauwelijks verschillend tussen 2023 en 2024.(resp. 0,63 en 0,65 %).  Maar als je naar de totale zorgkosten kijkt van EPA-mensen(Zorgverzekeringswet plus Wet langdurige zorg) dan stegen de uitgaven in de Willemsparkbuurt van € 20.050 naar € 32.790. Dat is een toename van 50,4% in 1 jaar.

Blijkbaar bevinden in 2024 één of meerdere hoge kosten genererende mensen zich in die wijk. Die kunnen er door verhuizing gekomen zijn, maar ook kan iemand opeens mentaal rigoureus ontspoord zijn.

Het omgekeerde komt ook voor. Dat de uitgaven in 2024 opeens lager zijn. Dat kan als één of meer mensen verhuisd zijn, opgenomen in een instelling in een andere wijk of regio of overleden zijn. Dat is nu precies de reden dat dit soort overzichten heel weinig zeggen

Identificeren van personen

Het gevaar bestaat dat met behulp van gedetailleerde wijk-/-gemeente-overzichten individuen geïdentificeerd kunnen worden, lijdende aan EPA. Amsterdam Willemspark kent er 35, Ameland 20. Bij dat soort aantallen is mogelijk door op lokaal niveau her en der wat te vragen en bestanden naast elkaar te leggen personen te lokaliseren en identificeren. Ook al zijn dit soort overzichten zeer waarschijnlijk gemaakt met dubbel-gepseudonimiseerde data dan moet herleiding tot een persoon niet onmogelijk zijn.

Uiterst ongewenst en onnodig dashboard

Uitrekenen tot in detail per wijk en gemeente van EPA-zorgkosten is, in het licht van wat ik hierboven schreef zinloos en gevaarlijk. Het is niet nodig en onbetrouwbaar voor GGZ-instellingen en (lokale) overheidsfunctionarissen om met data op dat detailniveau beleid te bepalen.

Alleen over grote regio’s of landelijk kan het monitoren van de totale EPA-uitgaven enig nut hebben. Hooguit om de richting te zien waarheen die uitgaven zich bewegen. Voorspelbaarheid van de exacte hoogte is er niet.  Instellingen zullen overigens door de vraag vanuit de patiënten al lang door hebben hoe de aantallen van patiënten zich verhouden tot andere jaren.

W.J. Jongejan

Afbeelding van Rizve Joarder via Pixabay