Enorme discrepantie perceptie omvang zorgfraude en meldingen

Al bijna twee jaar zingt het bedrag van 10 miljard euro aan zorgfraude rond. Dat is geen hard onderbouwd getal maar een aanname die officier van justitie Marjolein Verwiel en beleidsambtenaar bij het Openbaar MinisterieTom van der Kraats in een interview met de onderzoeksjournalistieke platforms Pointer(KRO-NCR) en Follow The Money in augustus 2024 publiceerden. Alom is de roep om die zorgfraude daadwerkelijk aan te pakken. Die roep is er dan ook al jaren. Maar dan begint het ergens te wringen. Want wat blijkt als je rapportages van het InformatieKnooppunt Zorgfraude(IKZ) van 2016 t/m 2023 naast elkaar legt? Je ziet dan dat het aantal meldingen van zorgfraude bij het IKZ vanaf de oprichting tot 2019 stijgt, maar daarna sterk afneemt. Daarnaast zie je een tweede verschijnsel dat daar verband mee houdt. Namelijk dat meerdere samenwerkingspartners in het IKZ hun meldingen tot nul reduceren of sterk afbouwen om juridisch redenen.

Wie werken samen in het IKZ?

Het Informatie Knooppunt Zorgfraude (IKZ) is operationeel gegaan op 1 november 2016 als samenwerkingsverband van de Belastingdienst, Fiscale Inlichtingen en Opsporings-Dienst(FIOD, Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), het Openbaar Ministerie (OM) en zorgverzekeraars. In 2017 komen er meer partners bij. Het IKZ nu is een samenwerking van de Belastingdienst, het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ), de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (FIOD), de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), de Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA, voorheen Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (ISZW)), de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), het Openbaar Ministerie (OM), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en Zorgverzekeraars Nederland (ZN). De meldingen over gemeentelijke zorg (waaronder individuele begeleiding, beschermd wonen, dagbesteding en huishoudelijke hulp) zijn in de cijfers ondervertegenwoordigd, omdat veel gemeentelijke signalen (nog) niet met IKZ worden gedeeld. De voornaamste reden hiervoor is dat in 2023 (nog) niet alle gemeenten bij het IKZ waren aangesloten.

Op- en neergang meldingen

De bedoelingen van de meldingen is dat door onderling uitwisselen ervan het signaal “verrijkt” wordt en de verschillende partners adequater kunnen handelen. Het begint in 2016 met 447 meldingen. In 2017 zijn dat er 675, in 2018 538 en in 2019 nog 613. Daarna zet de neergang in met in 2020 489, in 2021 457, in 2022 424 en in 2023, het laatste waarover een rapportage beschikbaar is maar 338. Dat is nog lager dan in 2016.

Zeer opvallend is dat in 2019 en 2020 resp. de FIOD 0 meldingen doet en de belastingdienst nog maar 1 en 2. Daarna leveren ze niets meer aan. Wat ook opvalt is dat de gemeenten in 2023 nog maar de helft van de meldingen doen dan het jaar ervoor. Ook de IGJ meldt in 2023 maar de helft van 2022. Dat zijn niet dalingen die zomaar gebeuren.

FIOD en belastingdienst

In het zorgfraudeverslag van 2021 van het IKZ staat over het afhaken van belastingdienst en FIOD het volgende:

“De Belastingdienst heeft in 2021 geen meldingen aan het IKZ gedaan omdat de geheimhoudingsplicht van de Algemene wet inzake rijksbelastingen het delen van fiscale informatie via het IKZ niet toestaat. Ook in 2020 heeft de Belastingdienst geen eigen signalen gemeld; de twee gerapporteerde signalen betreffen signalen die de Belastingdienst van externe partners had ontvangen maar die niet voor de Belastingdienst bestemd waren. Deze zijn doorgezet naar het IKZ. De Wbsrz(Wet bevorderen samenwerking en rechtmatige zorg) zal, indien deze wordt aangenomen, de juridische belemmeringen naar verwachting deels wegnemen. Voor de FIOD geldt dat zij in 2021 geen signalen heeft ontvangen en dus ook niet heeft ingebracht.”

Gemeenten

Over de afname van de gemeentelijke meldingen staat in de IKZ-rapportage over zorgfraude in 2023 staat:

“In september 2023 is de VNG tijdelijk gestopt met het delen van persoonsgegevens via het IKZ2. De aangescherpte werkwijze van de VNG heeft een aantal gevolgen gehad. Hierdoor zijn bijvoorbeeld geen signalen meer gedeeld die persoonsgegevens bevatten. Signalen over bijvoorbeeld eenmanszaken of vof’s werden niet meer gedeeld. Een ander gevolg was dat gemeenten inmiddels allemaal rechtstreeks informatie mogen delen via het IKZ daar waar het signalen over rechtspersonen betreft. Er is nu voor gemeenten dan ook geen aansluitingsdrempel meer.”

En:

“Een groot deel van de afname van de signalen (49 signalen) komt door een dalende aanlevering door gemeenten. Deze daling kan worden verklaard doordat de delingsgrondslag voor het uitwisselen van persoonsgegevens in 2023 door de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) is herzien. De onderliggende grondslagen bleken niet robuust genoeg voor het delen van persoonsgegevens, waardoor circa 30% van de gemeentelijke signalen (vooral signalen die betrekking hebben op eenmanszaken en vof’s) niet meer gedeeld konden worden”

Juridische/wettelijke bezwaren

Als je de twee voorgaande alinea’s leest valt op dat het gaat om weigering/vermindering van aanlevering van meldingen op basis van juridische/wettelijke punten maken. Dat kan zijn strijdigheid met AVG((Algemene Verordening Gegevensverwerking) dan wel het ontbreken van andere wettelijke grondslagen. De halvering van het aantal meldingen door de IGJ zal ongetwijfeld in dezelfde hoek te zoeken zijn.

Te triest voor woorden

Het is te triest voor woorden dat een institutie die in het leven is geroepen om meldingen van zorgfraude door het  onderling delen tussen de samenwerkingspartners een afnemend aantal meldingen krijgt. En dat terwijl het IKZ zelf 3,9 miljoen euro per jaar kost.

De Wbsrz moest een betere aanpak van zorgfraude mogelijk maken, maar faalt zoals u hierboven zit jammerlijk. Daarnaast bestaat er nog een tweede probleem met de Wbsrz. Er zou een Waarschuwingsregister moeten komen om een zeer sterk en onderbouwd vermoeden van zorgfraude tussen gemeenten en zorgverzekeraars te kunnen delen. De wet is begin 2025 aangenomen maar het Waarschuwingsregister is er nog steeds niet. De reden is dat één van die beoogde partners in dat register, de gemeenten, grote bezwaren hebben.

VNG

De Vereniging Nederlandse Gemeenten(VNG) vindt dat het waarschuwingsregister geen bijdrage gaat leveren een het aanpakken van zorgfraude. Ze vinden de waarde van het register gering, omdat geen gegevens en onderzoeksbevindingen mogen worden gedeeld. Daarbij komt ook dat gemeenten veel menskracht en financiële middelen moeten inzetten om de regeling uit te voeren en dat zal ten koste gaan van de capaciteit voor het daadwerkelijk uitvoeren van rechtmatigheidsonderzoek.

Fraude bestrijden is vooral vergaderen

Al in 2022 stelde de Algemene Rekenkamer in de samenvatting van haar rapport over 2021.

Ik schreef daar op 19 april 2022 over:

“De conclusie van ons onderzoek is dat de bestrijding van zorgfraude in de praktijk niet of nauwelijks werkt. Er is sprake van een zorgelijk gebrek aan daadkracht. Dat concluderen we omdat wij hebben gezien dat de gezamenlijke aanpak zelfs bij de sterkste signalen van zorgfraude weinig opleverde. In de meeste gevallen deden de organisaties die verenigd zijn in de Taskforce Integriteit Zorg (TIZ) onvoldoende om vast te stellen of er daadwerkelijk fraude werd gepleegd. Als de fraude wél werd aangetoond, leidde dit er meestal niet toe dat de fraudeur ermee stopte of zelfs ook maar aanmerkelijk werd gehinderd. In ons onderzoek zagen we dat organisaties onderling veel informatie over mogelijke fraude met elkaar uitwisselen. Mede doordat moet worden voldaan aan de juridische delingsgronden verloopt dat vaak moeizaam.”

De Algemene Rekenkamer had toen ook een sterk vooruitziende blik door het rapport toe de volgende kop te geven.: ”Aanpak zorgfraude is vooral vergaderen”

W.J. Jongejan, 16 juni 2026

Afbeeldingen door W.J. Jongejan op basis van getallen van het IKZ in jaarrapportages